Hangi Organımız Olmazsa Yaşarız? İnsan Vücudunun Şaşırtan Dayanıklılığı
Bunu ilk kez üniversitedeyken düşünmüştüm. O zamanlar Bursa’da öğrenci evinde kalıyoruz, gece YouTube’da belgesel izlerken bir doktor “İnsan tek börekle yaşayabilir” dedi. O an herkes dönüp birbirine baktı. Çünkü çocukluğumuzdan beri organlar konusunda kafamızda şöyle bir algı var: biri giderse oyun biter. Halbuki insan bedeni inanılmaz adaptasyon yeteneğine sahip.
Şimdi 26 yaşında beyaz yaka hayatının içinde, sabah Nilüfer metrosunda işe giderken etrafa baktığımda bunu daha farklı düşünüyorum. İnsan bedeni aslında teknoloji şirketleri gibi çalışıyor. Yedek sistemler var, görev paylaşımı var, kriz yönetimi var. Bazı organlar olmadan yaşayamıyoruz ama bazıları olmadan hayat devam edebiliyor. Hatta bazı insanlar yıllarca bunun farkına bile varmıyor.
“Hangi organımız olmazsa yaşarız?” sorusu dünyanın her yerinde merak edilen bir konu. Türkiye’de genelde bu mesele biraz “mucize” gibi konuşulurken Avrupa’da daha çok tıbbi imkanlar üzerinden değerlendiriliyor. Japonya’da organ bağışı kültürü farklı ilerlerken Amerika’da organ nakli sistemi başlı başına dev bir sektör gibi çalışıyor. Bizdeyse hâlâ aile içinde “aman organlarını bağışlama” diyen büyükler var. Kültürel fark gerçekten çok belirgin.
İnsan Hangi Organlar Olmadan Yaşayabilir?
Değerli ziyaretçiler, Kolaykazanc ekibi bu yazısında “Hangi organımız olmazsa yaşarız” konusunu tüm yönleriyle aktarıyor.
Aslında cevap düşündüğümüzden daha uzun bir liste.
Bazı organlarımız çift olduğu için biri olmadan yaşayabiliyoruz. Bazılarıysa tamamen alınsa bile vücut farklı yollarla denge kurabiliyor. Tabii burada “yaşamak” ile “konforlu yaşamak” arasında fark var. İnsan hayatta kalabilir ama yaşam kalitesi ciddi şekilde değişebilir.
Tek Böbrekle Yaşamak
En bilinen örnek kesinlikle böbrek.
Türkiye’de özellikle canlı vericili böbrek nakli çok yaygın. Hatta Bursa’da bile çevremde kuzenine, kardeşine böbreğini veren insanlar gördüm. İnsan tek böbrekle gayet normal yaşayabiliyor. Çünkü diğer böbrek zamanla daha fazla çalışmaya başlıyor.
Amerika ve Avrupa’da bazı sporcuların doğuştan tek böbrekli olduğu sonradan ortaya çıkıyor. Adam NBA oyuncusu olmuş, yıllarca haber bile yok. Bu da insan vücudunun ne kadar esnek olduğunu gösteriyor.
Ama tabii tek böbrekle yaşayan insanların daha dikkatli olması gerekiyor:
Tuz tüketimi
Yüksek tansiyon
Düzenli kontrol
Fazla protein tüketimi
özellikle önemli hale geliyor.
Türkiye’de ilginç olan şey şu: İnsanlar böbreğini vermekten çok korkuyor ama düzensiz beslenmeyle zaten böbreklerini mahvediyor. Sabah poğaça, öğlen iskender, akşam kola derken organ zaten alarm veriyor.
Dalak Olmadan Yaşamak
Birçok insan dalağın ne işe yaradığını bile bilmiyor.
Dalak bağışıklık sistemiyle bağlantılı çalışan bir organ. Trafik kazası, spor yaralanması ya da bazı hastalıklar nedeniyle alınabiliyor. Dalaksız yaşamak mümkün ama enfeksiyon riski artıyor.
Özellikle Avrupa’da dalağı alınan insanlara özel aşı takvimi uygulanıyor. Türkiye’de son yıllarda bu konuda bilinç artsa da hâlâ “ameliyat oldu geçti” mantığı çok yaygın.
Geçenlerde İngiltere’de yaşayan bir arkadaşım anlatıyordu; dalağı alınan biri için aile hekimi düzenli takip sistemi kurmuş. Bizdeyse çoğu kişi taburcu olduktan sonra kendi kaderine bırakılıyor. Sağlık sistemi farkı burada net hissediliyor.
Mide Olmadan Yaşamak
Bu ilk duyulduğunda bayağı korkutucu geliyor.
Ama evet, insan midesiz yaşayabiliyor.
Özellikle mide kanseri hastalarında bazen midenin tamamı alınabiliyor. Yemek borusu doğrudan ince bağırsağa bağlanıyor. Tabii eski düzen tamamen değişiyor. İnsanlar küçük porsiyonlarla beslenmek zorunda kalıyor.
Türkiye’de yemek kültürü çok güçlü olduğu için bu durum psikolojik olarak daha zor yaşanabiliyor. Çünkü bizde yemek sadece beslenme değil, sosyal hayatın merkezi.
Bir düşün:
Uzayan kahvaltılar
İskender buluşmaları
Ramazan sofraları
Gece kokoreç kaçamakları
Midesiz yaşamak sadece fiziksel değil kültürel olarak da büyük değişim demek.
Japonya’da ise mide ameliyatlarından sonra disiplinli beslenme kültürü daha hızlı adapte olmayı sağlıyor. Adamlar porsiyon kontrolüne zaten alışık.
Safra Kesesi Olmadan Yaşamak
Türkiye’de en yaygın ameliyatlardan biri bu olabilir.
Safra kesesi taşları özellikle 30 yaş sonrası çok sık görülüyor. Benim çevremde bile birkaç kişi safra kesesini aldırdı. İlk başta herkes “şimdi ne olacak?” diyor ama çoğu insan birkaç ay sonra normal hayatına dönüyor.
Karaciğer safra üretmeye devam ettiği için yaşam sürüyor. Sadece yağlı yemeklere karşı hassasiyet gelişebiliyor.
Aslında bizim mutfak kültürümüz safra kesesine biraz düşman gibi.
Düşünsene:
Kızartmalar
Ağır kebaplar
Tereyağlı yemekler
Gece tatlı krizleri
Vücut bir noktadan sonra “ben bu kadar yağı yönetemiyorum” diyor.
Olmadan Yaşayamayacağımız Organlar
Bazı organlarda ise iş değişiyor.
Beyin
Beyin olmadan yaşam mümkün değil. Çünkü tüm sistemin kontrol merkezi burada.
İlginç olan şu: Beynin bazı bölümleri hasar görse bile diğer bölgeler görev devralabiliyor. Buna nöroplastisite deniyor.
Özellikle savaş sonrası rehabilitasyon çalışmalarında bunun çok örneği görülmüş. Ukrayna savaşında yaralanan askerlerle ilgili Avrupa’daki bazı sağlık araştırmalarında insanların yeniden konuşmayı, yürümeyi öğrendiği anlatılıyor.
İnsan bedeni bazen gerçekten akılalmaz.
Kalp
Kalpsiz yaşamak teknik olarak mümkün değil ama geçici yapay kalp cihazlarıyla yaşam sürdürülebiliyor.
Amerika’da yapay kalp teknolojileri çok gelişmiş durumda. Türkiye’de de son yıllarda ciddi ilerleme var. Özellikle İstanbul’daki büyük hastaneler bu konuda önemli işler yapıyor.
Yine de kalp hâlâ “olmazsa olmaz” organlardan biri.
Bu arada modern hayatın kalbi inanılmaz yorduğunu düşünüyorum. Özellikle beyaz yaka düzeni…
Sürekli stres
Hareketsizlik
Uykusuzluk
Kahveyle ayakta kalma çabası
Bazen ofiste herkesin görünmez bir maraton koştuğunu hissediyorum.
Karaciğer
Karaciğer çok enteresan bir organ çünkü kendini yenileyebiliyor.
Bu yüzden karaciğer naklinde organın bir kısmı alınabiliyor. Ama tamamen işlevsiz hale gelirse yaşam mümkün olmuyor.
Türkiye’de karaciğer yağlanması inanılmaz yaygın hale geldi. Özellikle genç yaşlarda bile görülmeye başladı. Bunun temel sebebi de:
Fast food
Hareketsizlik
Şeker tüketimi
Alkol
Düzensiz uyku
Aslında modern şehir hayatı organlarımızı sessiz sessiz yıpratıyor.
Farklı Kültürlerde Organlara Bakış Açısı
“Hangi organımız olmazsa yaşarız?” konusu sadece tıbbi değil kültürel bir mesele aynı zamanda.
Türkiye’de organlar biraz duygusal anlamlar taşıyor.
Mesela kalp sadece biyolojik organ değil. Aşkın merkezi gibi düşünülüyor. “Kalbi kırıldı” diyoruz. Karaciğer için bile eski Türkçede “ciğerim” denmiş.
Japon kültüründe ise karın bölgesi ve bağırsaklar daha merkezi görülüyor. Hatta bazı geleneksel inanışlarda cesaretin merkezi bağırsak kabul edilmiş.
Batı ülkelerinde konu daha bilimsel ilerliyor. Organ bağışı oranları da bu yüzden daha yüksek olabiliyor. İnsanlar olayı “başka bir hayat kurtarma” perspektifinden görüyor.
Türkiye’de organ bağışı konusunda hâlâ ciddi bir çekingenlik var. Halbuki tek bir donör bile birçok insanın hayatını değiştirebiliyor.
Teknolojiyle Birlikte Organ Kavramı Değişiyor
Bence en ilginç noktalardan biri bu.
Eskiden “organ giderse hayat biter” düşüncesi vardı. Şimdi teknoloji sınırları değiştiriyor.
Artık:
Yapay kalpler
Biyonik uzuvlar
Organ yazıcıları
Kök hücre çalışmaları
Laboratuvarda üretilen dokular
konuşuluyor.
Özellikle Amerika, Güney Kore ve Almanya bu alanda çok ileride.
Türkiye’de de sağlık teknolojileri gelişiyor ama hâlâ erişim eşitsizliği ciddi problem. Büyük şehirlerdeki imkanlarla Anadolu’nun küçük yerleri arasında fark hissediliyor.
Bursa gibi şehirler aslında arada bir yerde. Ne tamamen İstanbul kadar gelişmiş ne de sağlık erişimi çok kısıtlı. Bu yüzden burada yaşarken hem modern sistemi görüyorsun hem eksikleri hissediyorsun.
İnsan Bedeni Sandığımızdan Daha Güçlü
“Hangi organımız olmazsa yaşarız?” sorusunun cevabı aslında insana başka bir şey düşündürüyor: İnsan bedeni inanılmaz dirençli.
Bazen küçücük bir organ eksiliyor ama hayat devam ediyor. İnsan adapte oluyor. Yeni düzen kuruyor. Yeni alışkanlıklar geliştiriyor.
Bence bunun psikolojik tarafı da çok önemli.
Çünkü bazı insanlar organ kaybından sonra hayata daha güçlü dönüyor. Daha bilinçli yaşamaya başlıyor. Beslenmesini değiştiriyor. Hayatın değerini farklı görüyor.
Özellikle pandemi sonrası bunu daha çok fark ettim. Sağlık dediğimiz şey gerçekten her şeyin temeliymiş. İnsan gençken organlarının otomatik çalıştığını sanıyor ama aslında vücut her gün sessizce büyük bir mücadele veriyor.
Belki de bu yüzden artık gece 2’de tantuni yiyince eskisi kadar mutlu hissetmiyoruz. Vücut içten içe “beni biraz rahat bırak” diyor olabilir.