Kartoteks sistemi ne demek ?

Kartoteks Sistemi Ne Demek? Tozlu Çekmecelerden Veri İktidarına Cesur Bir Bakış

Açık konuşayım: Kartoteks sistemi yalnızca bir arşiv tekniği değil, gücün ve seçiciliğin kaba bir aracıdır. Evet, çekmeceler, kartlar, dizinler… Hepsi masum görünür. Ama hangi bilginin kartına kavuştuğuna, hangisinin “yer yok” denilerek dışarıda bırakıldığına kim karar verir? İşte tartışmayı tam buradan başlatmak istiyorum.

Kartoteks Nedir? Tanımın Ardındaki Siyaset

Kartoteks sistemi; bilgiler, kişiler, belgeler, kitaplar veya vakalar hakkında özet kayıtların kartlara işlendiği, bu kartların alfabetik ya da konu başlıklarına göre çekmecelerde tutulduğu bir endeksleme modelidir. Kütüphanelerden hastane dosyalarına, insan kaynaklarından belediye arşivlerine kadar çok geniş bir alanda tarihsel olarak kullanılmıştır. Kağıt üzerinde düzen, pratik erişim ve süreklilik vaat eder. Ama tanım bu kadar “temiz” olunca, yöntemin görünmeyen gerilimlerini da kolayca es geçeriz.

Güçlü Yanlar—Evet, Var; Ama Yeterli mi?

Kartoteksin cazibesi basitliğinden gelir: Elektrik kesilse de kart durur, bir çekmece açışı kadar hızlı erişim sunar, yıpransa da gözünüzün önündedir. Kurallar nettir; “Soyadına göre sırala, konu başlığına göre diz.” Peki bu düzen gerçekten hayatı mı kolaylaştırıyor, yoksa karmaşıklığı cilalayıp saklıyor mu? Basitlik uğruna bağlamı kaybettiğimizde, bir insanı tek bir etikete, bir olayı tek bir kategoriye hapsediyoruz. Bu mu adalet?

Zayıf Halka: Tek Eksenli Sınıflandırma ve Dışlayıcılık

Kartoteksin en kırılgan yanı, tek eksenli düşünmeye zorlamasıdır. Bir dosya ya “H” çekmecesinde ya da “Sosyoloji/Toplum” alt başlığındadır. Oysa gerçek hayat çok eksenli: bir kitap hem yerel tarih hem azınlık çalışmaları hem de sözlü tarih olabilir. Kartoteks bunu kaldıramaz; en iyi ihtimalle çapraz referans kartıyla idare eder. Sonuç? Parçalanmış bağlam, gözden kaçan kesişimler, görünmez kalan hikâyeler.

Üstelik “yanlış raf” sendromu kroniktir. Bir kart yanlış çekmeceye düşerse, pratikte yok sayılır. Bu hatayı kim fark edecek? Belki yıllar sonra biri. Yani kartoteks, “bulunabilirlik” iddiasını insan hatasıyla sürekli riske atar. Daha beteri, sınıflandırmanın tarafsız olduğu masalıdır. Neyi, kimi ve hangi dili “esas” kabul ediyoruz? Azınlık dilleri, marjinal çalışmalar, yerel bilgi—genellikle kenara itilir.

Tartışmalı Nokta: “Fişleme” Gölgesi ve Mahremiyet

Kartoteksin bir diğer yüzü, toplumsal hafızamızdaki “fişleme” travmasıdır. Kamu kurumlarında, işyerlerinde, hatta okullarda tutulan kartlar, çoğu zaman sözde verimlilik için gerekçelendirilir. Peki ya mahremiyet? Yetkisiz erişim? Kartın üzerinde hangi hassas bilgiler dolaşıyor? Bir insanın tek bir kartta özetlenmesi ne kadar etik? Bugün “dijital dönüşüm” diyoruz, ama eski çekmeceleri veri tabanlarına kopyaladığımızda fişlemeyi yalnızca hızlandırmıyor muyuz?

Dijitalleşme Çağında Kartoteks: Nostalji mi, Sürmekte Olan Bir Alışkanlık mı?

“Artık kart yok, her şey dijital,” diyebilirsiniz. Harika! Peki sınıflandırma mantığını değiştirdik mi? Eğer eski kategorileri aynen kopyalayıp yalnızca ekran görüntüsüne dönüştürdüysek, kartoteksin hatalarını piksel piksel yeniden üretiyoruz demektir. Evet, arama kutuları hızlı; ama yanlış etiketlenmiş, tek boyutlu, yanlı veriler bir tıkla milyon kere çoğalıyor. Sorun kartın kağıdında değil, kural setinde.

Kurumlar Neden Hâlâ Kartoteks Mantığına Tutunuyor?

Çünkü kontrol hissi veriyor. Hiyerarşi sever; basit raporlar, net sayfalar, eksik ama iddialı özetler üretir. Bir yöneticinin “dosyayı çıkarın” dediğinde eline gelen kart, konforlu bir karar illüzyonu sağlar. Fakat bu illüzyon, karar kalitesini yükseltmek yerine çoğu zaman kör noktaları büyütür. Politik olarak da kullanışlıdır: Belirli grupları görünür, bazılarını görünmez kılmak—kartoteks tam bir “seçici mercek”tir.

Provokatif Sorular: Yorumlarda Cevaplayalım

• Bir insan ya da fikir tek bir karta sığar mı? Sığdırdığımızda kimi yok sayıyoruz?
• Kategorileri kim belirliyor ve bu güç neden hesap vermiyor?
• “Düzen” adına bağlamı kurban etmek, bilginin doğruluğunu nasıl etkiler?
• Analog kartoteksin savunuculuğu, dijital gözetimi meşrulaştıran bir nostalji olabilir mi?
• Mahremiyeti korumak için hangi veriler karttan (veya kayıttan) tamamen çıkarılmalı?

Alternatif Yol: Çok Eksenli, Hesap Verebilir, Etik Bir Dizinleme

Eğer kartoteksin cazibesine kapılmadan gerçekten işe yarar bir bilgi mimarisi kurmak istiyorsak, şu ilkeleri savunmalıyız: Çoklu etiketleme (kesişen kategoriler), değiştirilebilir ve versiyonlanan sınıflandırmalar, açık dokümantasyon (kural seti herkesçe görülebilmeli), bağımsız denetim (kimin nasıl dışlandığı düzenli incelenmeli), mahremiyet ilkeleri (gereksiz veri yok, erişim izleri var), ve katılımcı taksonomi (kullanıcılar ve topluluklar söz sahibi).

Eylem Çağrısı: Çekmeceyi Değil Kuralları Değiştir

Kartoteks sistemi “ne demek?” sorusunun dürüst cevabı şudur: Basit görünen ama derin sonuçlar doğuran bir sınıflandırma cihazı. Güzel yazılmış bir kart kötü bir kuralı aklamaz. Bu yüzden mesele, kartta değil; gücü kimin kullandığında, kuralı kimin yazdığında ve itirazın nereye kaydedildiğinde. Şimdi sana soruyorum: Kendi kurumunda hangi kategori kimleri dışarıda bırakıyor? Hangi “pratik” çözüm, hangi gerçekliği görünmez kılıyor? Yorumlarda kendi deneyimini, itirazını, çözüm önerini paylaş—birlikte yeni kuralları yazalım.